Zgodnie ze statutem, Instytut prowadzi badania naukowe, prace wdrożeniowe, działalność szkoleniową i ekspertyzową oraz działalność diagnostyczną, orzeczniczą i leczniczą w zakresie medycyny pracy i zdrowia środowiskowego. Instytut podejmuje również zadania z zakresu zdrowia publicznego inne, niż wymienione wyżej a w szczególności zadania z zakresu promocji zdrowia i profilaktyki chorób. Pracownikami Instytutu są światowej klasy specjaliści o szerokim dorobku naukowym. W strukturze Instytutu jest Szpital Instytutu z Kliniką Chorób Zawodowych i Ośrodkiem Leczenia Ostrych Zatruć, zakłady i samodzielne pracownie naukowo-badawcze oraz inne jednostki organizacyjne; merytoryczne i administracyjne. W Instytucie znajduje się jedyna w kraju Przychodnia Medycyny Środowiskowej i jedyne Centrum Szkoleniowe Zdrowia Środowiskowego (w organizacji). W Instytucie ma siedzibę Polskie Towarzystwo Medycyny Środowiskowej, Polskie Towarzystwo Medycyny Pracy – Oddział Śląski oraz Stowarzyszenie Higienistów Pracy.